Thành Long

Đây là một tiểu thuyết rất khó để đánh giá và truyền tải giá trị của nó một cách toàn vẹn bởi vì nó bao hàm quá nhiều tầng bậc ý nghĩa. Có thể xếp tiểu thuyết này vào dạng bildungsroman – tiểu thuyết trưởng thành, cũng có thể xếp nó vào thể loại triết – văn học hiện sinh, nêu ra vấn đề nhị nguyên về lý tính và cảm tính. Nhưng hơn cả, nó là một câu chuyện tuyệt đẹp về tình bạn cao thượng của cặp đôi chính trong tựa đề.

Tập tu ở tu viện Mariabronn, Narcisse nổi bật bởi năng lực trí tuệ và văn hoá của mình. Người ta giao phó cho thầy cậu học sinh Goldmund mà thân sinh cậu ta muốn định phận làm một tu sĩ: để chuộc lại lỗi lầm cho cuộc sống phóng túng, lầm lạc trong quá khứ của thân mẫu cậu. Narcisse kết bạn với chú em thông minh ấy. Nhưng thầy chóng nhận ra rằng cuộc đời tu viện không phù hợp với khuynh hướng của Goldmund, và thầy giúp cậu chọn con đường đi.

Từ ấy, Goldmund lao vào đời sống phiêu bạt: trải qua các cuộc phiêu lưu tình ái, cậu tha thiết bắt gặp được diện mạo của người phụ nữ “Eva vĩnh cửu”, gương mặt thần tượng có thể thay cho thân mẫu cậu đã qua đời. Hành trình của Goldmund trải dài phần lớn cuốn sách – một chuyến phiêu lưu tình ái không ngơi nghỉ. Bất cứ nơi nào chàng trú lại, dù là thôn quê hay thành phố, chàng đều ra sức thoả mãn dục vọng của mình thông qua vô số cuộc chung đụng ngắn ngủi với phụ nữ. Chàng đẹp trai, tốt bụng, chân thành, dịu dàng và đầy yêu thương, do đó hiếm khi chàng thất bại trong việc đưa những đối tượng của mình lên giường. Nhưng chàng không bao giờ nán lại một nơi đủ lâu để hình thành một mối quan hệ bền chặt, khăng khít với bất cứ ai; trong khi tình cảm mến của chàng với Narcisse, dẫu đôi bạn đã nhiều năm bặt tin, vẫn luôn âm ỉ trong lòng chàng, là thứ tình cảm mà chàng luôn trân trọng, cảm thấy gắn bó, được thấu hiểu, – tình bạn ấy tiếp tục ảnh hưởng đến chàng và đóng vai trò kim chỉ nam trong cuộc đời chàng.

Goldmund tiếp tục đi, chàng trải qua mọi nỗi gian truân, phạm nhiều lỗi lầm trong cuộc sống nay đây mai đó. Không phải Goldmund không ý thức về bản ngã, các điều đối lập nhau trong tâm hồn và xúc cảm của mình. Trong một giờ khắc suy tư tỉnh táo và sâu lắng, chàng quyết định trở thành một nhà điêu khắc: nghệ thuật là phương sách để truy tìm cái đẹp. Chàng được một điêu khắc gia lành nghề, người thầy Niklaus thu nhận, nhưng ngay khi chàng tạo ra được kiệt tác của mình – một bức tượng thánh Jean lấy cảm hứng từ chính khuôn mặt của người bạn Narcisse – chàng liền dứt áo ra đi, một lần nữa bước chân vào đời sống phiêu lãng, vô định. Đối với chàng, cuộc sống luôn là một bí ẩn, và nếu loại trừ tính bí ẩn đó đi thì cuộc sống sẽ không còn vẻ đáng sống nữa. Nhờ dốc cạn lòng để yêu thương và đau khổ, chàng cảm nhận rõ rệt sự phù du của kiếp sống ngắn ngủi, vô thường, rằng hạnh phúc luôn mong manh, và càng cảm nhận sâu sắc điều ấy, chàng càng cố gắng bất tử hoá sự sống thông qua nghệ thuật…

Goldmund gặp lại Narcisse vào thời điểm khốn cùng nhất của cuộc đời, khi chàng sắp phải bêu đầu trước giàn treo cổ. Nhờ sự can thiệp của Narcisse, chàng được phép trở về tu viện và tại đây, trong những ngày tháng cuối đời, chàng đã gom hết tất cả mọi trải nghiệm phong phú trong cuộc phiêu lưu đời mình trước nay, để miệt mài chế tác các bức tượng để tô điểm cho tu viện thân yêu của mình. Vào giờ khắc ấy, chàng là một nghệ sĩ hơn bao giờ hết. Chính tại những trang cuối này đã diễn ra những cuộc đối thoại triết lý sâu sắc về hai thái cực trong cuộc truy tìm chân lý của con người, về hai con đường song song giữa nhà tư tưởng (tu viện trưởng Narcisse) và người nghệ sĩ (Goldmund). Narcisse, người từ sớm đã hiến dâng cuộc đời của mình cho sự nghiệp thờ phụng Chúa, là con người của lý trí, của sự nghiêm cẩn, chuẩn mực, thầy luôn tiếp cận mọi chuyện bằng tư duy trừu tượng, bằng logic; trong khi Goldmund thì suy nghĩ bằng hình ảnh, bằng giác quan, đã không ngừng nếm trải lạc thú trần gian, không thể sống mà không cảm nhận, không thể sống thiếu phụ nữ kề bên, hoặc đúng hơn, không thể sống mà không yêu, mà không đau khổ.

Mặc dù phần lớn cuốn sách theo chân cuộc phiêu lưu của Goldmund, nhưng sự chuyển biến tâm lý quan trọng nhất ở cuối truyện lại thuộc về Narcisse. Khi Goldmund trở về tu viện trong hình hài tàn tạ, chờ đợi cái chết, chàng đã hỏi Narcisse một câu hỏi “như một ngọn lửa đốt cháy con tim” của ông: “Khi cậu chết, cậu sẽ chết như thế nào, Narcisse, khi cậu không có một người mẹ? Thiếu người mẹ thì không thể yêu, cũng không thể chết được.”

Câu nói này đánh gục sự kiêu hãnh lý trí của tu viện trưởng. Narcisse nhận ra rằng, mặc dù triết lý tu tập của mình rất thanh cao, nhưng nó lại khô cằn và thiếu vắng tình yêu thương sinh động của con người. Sự thuần khiết của Narcisse có được là nhờ lẩn tránh thế giới, trong khi sự thánh thiện của Goldmund đạt được bằng cách lội qua vũng bùn của nó. Hesse không đặt con đường nào lên trên con đường nào, mà cho thấy chúng ta cần cả hai: sự tĩnh lặng của tu viện để giữ gìn tri thức, và sự cuồng nhiệt của thế giới để sản sinh ra sự sống và nghệ thuật.

– Goldmund, mình học được của bạn rất nhiều, mình bắt đầu hiểu thế nào là nghệ thuật. Trước đây, mình không nghĩ là người ta phải rất coi trọng nghệ thuật, sánh với khoa học và tư tưởng. Mình đã tự bảo gần gần như thế này: Bởi lẽ con người là một hợp thể đáng ngờ về tinh thần và thể chất, bởi lẽ tinh thần mở ra cho con người sự hiểu biết về tính vĩnh hằng, trong khi đó thể chất kéo người ta xuống tầng dưới thấp của xã hội và cột họ vào vứoi những sự vật sớm nở tối tàn, hẳn họ phải giải thoát khỏi các xúc cảm nhục dục và cố gắng vươn tới đời sống tinh thần để nâng cao cuộc sống của họ và trao cho nó một ý nghĩa. Mình ra vẻ có thói quen tôn vinh nghệ thuật, nhưng trong thâm tâm, mình nhìn nó từ trên cao với một cảm giác kiêu căng. Chỉ đến nay mình mới nhận biết rõ rằng có nhiều con đường dẫn đến sự hiểu biết và con đường của tư duy trừu tượng không phải là duy nhất, có lẽ cũng không hẳn tốt nhất. Quả thực đó là con đường của mình, và mình sẽ giữ vững con đường ấy. Nhưng mình thấy bằng con đường trái ngược lại, bạn cũng nắm được sâu sắc điều bí ẩn của sự tồn tại và diễn đạt nó một cách sống động hơn phần đông các nhà tư tưởng có thể làm được.

Narcisse và Goldmund là tác phẩm tôi đọc lại ngay sau khi đọc xong lần đầu. Bận này tôi cũng đang đọc lại Siddhartha của Hermann Hesse. Đây là nhà văn mà mỗi lần đọc xong, tôi đều phải tự hỏi: Rốt cuộc ông ta đã viết như thế nào? Và ông ta đã sống ra sao để viết được nhường ấy?