Thành Long

---

Sáng hôm ấy khi Thịnh đến văn phòng của Ban Chỉ huy Quân sự, cửa để ngỏ, bên trong duy có hai người. Ông chỉ huy trưởng, tuổi trạc năm mươi, người mà chỉ trông dáng dấp bệ vệ cũng phần nào đoán biết được tầm quan trọng của ông ta ở cái phòng ban này, đang ngồi lút sâu trong chiếc ghế bành ở giữa phòng, đằng sau chiếc bàn gỗ dài, trông vững chãi như một bức tượng bán thân. Ông ta mặc sơ mi cộc tay cổ cồn màu trắng có hoạ tiết chấm bi màu đen, mặt mày đỏ gay, vẻ nghiêm cẩn. Ngồi cách ông ta không xa, ngay cửa ra vào, là một anh chàng trạc hai nhăm tuổi, mặc sơ mi trắng và quần âu màu tím than, thoạt trông mặt mũi thì giống lính tráng hơn là viên chức, có lẽ chuyên lo chạy việc và mấy chuyện điếu đóm. Cả hai người đều đang mải miết lật giở giấy má, cơ hồ chẳng mấy để tâm tới sự xuất hiện của vị khách trẻ tuổi.

Thịnh tiến thẳng tới bàn ông chỉ huy trưởng. Anh vừa dợm mở lời thì ông ta đã nhướng mày, dùng tay nâng gọng kính, mắt trố ra, hỏi anh bằng giọng quan phương: “Cậu đến đây có chuyện gì?”. Thịnh dè dặt trình bày vấn đề, nhưng nhờ đã chuẩn bị trước, anh khéo léo đế thêm rằng ông Hồng phó chủ tịch, vốn là chỗ quen biết, vừa bày anh qua đây xin giấy tạm hoãn. Vừa nghe cái tên ấy, những nếp nhăn trên gương mặt phừng phực của ông chỉ huy tức thì giãn ra.

“Thế ra chỗ thằng kia,” ông ta ôn tồn nói và liếc mắt ra hiệu.

Thịnh vừa gật gù quay đầu vừa tấm tắc nghĩ thầm: “Đúng là có quan hệ thì đi đâu, làm gì cũng dễ!”. Đúng lúc đó thì anh chàng kia cũng ngẩng mặt lên. Đôi bên ngớ ra vài giây. Liền đó anh chàng kia cất giọng hoà nhã:

“Ô, hoá ra chú đấy à?”

Tuấn và Thịnh quen nhau từ những ngày cấp ba. Tuấn hơn Thịnh bốn tuổi, bố làm cai còn mẹ cặp bồ bên nước ngoài rồi không về nữa. Đôi bên không thân thiết gì cho cam, nhưng vì cùng làng nên họ ít nhiều chung nhau những thói tật của thời niên thiếu, và khi gặp nhau ngoài đường, họ vẫn gật đầu chào nhau chiếu lệ. Không hiểu sao nhưng mỗi lần nghĩ về Tuấn, Thịnh luôn nhớ lại cái vóc dáng dong dỏng, làn da đồng thau rắn rỏi, khoẻ khoắn, cùng gương mặt ram rám, cùng ánh mắt hiền hoà – dạo còn trẻ, anh chàng ấy nổi tiếng về nết nhu mì, nhẫn nại. Nhưng bây giờ ở giữa căn phòng nhỏ, Thịnh nhìn cái chóp mũi to, cái cà vạt đỏ chấm bi đen rộng bản quê mùa, cặp lông mày thưa mọc lộn xộn, cái vai rộng, cái cổ ngắn và gù, anh thấy bạn sao mà thô kệch, sao mà thay đổi nhiều và chóng quá. Có lẽ đây là cái họ hay gọi là “ra dáng”. Ánh mắt cương nghị đã không còn nữa, mà bây giờ trông tinh ranh, thậm chí phảng phất nét ma mãnh và, còn phỉnh nịnh là khác. Tuấn đang so vai, bàn tay thô kệch đen đúa lật giở từng tập hồ sơ trắng muốt và vừa chấm ngón tay lên miệng, vừa hỏi hú hoạ vài lời.

“Anh tưởng chú tếch sang nước ngoài từ đời nào rồi,” Tuấn mở lời. “Dạo này làm ăn thế nào?”

“Em vẫn đang học anh ạ,” Thịnh đáp, và mau miệng đế thêm: “Bách Khoa.”

“Ngành gì thế?”

“Em nói ra chắc anh cũng chẳng biết.”

“Nhưng cứ nói đi chứ! Ô mày khinh anh mày à? Anh đây biết hết đấy nhé!”

“Thôi được rồi, khoa công nghệ sinh học… Đấy, em bảo mà, anh biết làm sao được.”

Cả hai cùng nhìn nhau và nghếch đầu cười như con trẻ. Ông chỉ huy trưởng bước lại gần, giắt nách một cuốn sổ bìa da và một cây bút bi, căn dặn Tuấn vài lời gì đó rồi tất tả rời đi – ông phải tham dự một phiên họp.

“Chuyện gì thế?” Thịnh hỏi khi ông ta vừa đi khỏi.

“Ra xin dấu ở trạm xá,” Tuấn đáp, đoạn đóng nắp chiếc bút bi rồi chặn nó ngay trên xấp giấy trắng. “Nào, đi!”

“Anh xong việc rồi à?”

“Việc thì bao giờ làm chả được.”

Đôi bạn men theo bìa rừng, chuyện trò bâng quơ và chẳng mấy đã đến trước cổng bệnh xá. Đó là một dãy nhà ba tầng cũ kỹ với những phòng ban nối dài, trước ban công có giậu hoa giấy lổ đổ trắng hồng tưới mình dưới cái nắng ban trưa. Thịnh ngồi đợi ở hàng ghế đá dưới cây bằng lăng, bên cánh cổng thép mở toang. Tuấn sải những bước dài, vẻ khẩn trương. Hôm ấy trời oi nồng, nóng bức, từ trên cao thấy màn trời xam xám vẩn đục, bên dưới là những thửa ruộng cằn cỗi trải dài, cỏ dại mọc tua tủa khắp gò đê, có thể nghe rõ tiếng đưa liềm lạo xạo đều đều. Mùi khen khét từ xa đưa tới, có tiếng nổ lách tách của đống rơm gần đó. Cảnh buồn tênh, ngái ngủ, và có cảm tưởng mặt đất đang bốc hơi, còn thời gian thì như ngưng đọng lại.

“Thế là cũng bốn, năm năm rồi đấy!” Tuấn trở ra sau năm phút, vừa ngồi xuống cạnh Thịnh vừa nói. “Mới ngày nào còn ngồi quán điện tử với nhau. Dạo này còn chơi không em?”

“Em bỏ rồi anh ạ,” Thịnh đáp.

“Ừ, học hành bận bịu thì cũng bỏ dần thôi! Chơi lắm hại người ra. Tao thì tối tối vẫn chơi nhưng cũng thưa rồi. Ha ha, nghĩ lại mới thấy ngày xưa tụ tập vui thật nhỉ?”

“Ừ, vui thật anh ạ! Giờ chỉ biết ước thôi!”

Thịnh bỗng nhớ lại một thời ngây dại từng trốn gia đình ra quán điện tử thâu đêm suốt sáng. Những hồi ức từ thưở thiếu niên, những trò chơi ngu lấy tiếng, những lần xốc nổi cái tuổi mới lớn, bất chợt ùa về trong tâm trí anh, và anh cảm thấy nhẹ nhõm, bồi hồi – nó tựa như cái cảm giác dịu ngọt khi ta chỉ nhớ mang máng về một giấc mơ tươi đẹp; và vẻ mặt Thịnh lúc ấy nom hiền hoà, gần như lơ đãng. Đôi bạn tiếp tục chuyện trò, người này bổ sung hồi ức của người kia. Rồi bằng giọng ề à, Tuấn thuật lại chuyện năm năm trước, sau khi tốt nghiệp phổ thông, anh ta không học đại học mà tòng ngũ ngay, nhờ tư chất tốt nên được cấp trên chú ý, ra quân được cất nhắc vào uỷ ban làm việc. Thịnh biết ông chủ tịch xã là họ hàng của bạn, nhưng vì tế nhị nên anh chỉ lẳng lặng gật đầu.

“Nhưng ban nãy mày bảo mày học ngành gì ấy nhỉ?” Tuấn châm một điếu thuốc và hỏi. “Sinh học gì gì ấy? Học cái đấy xong ra làm cái gì?”

“Viện nghiên cứu, anh ạ, đại loại thế,” Thịnh đáp sau một thoáng nghĩ ngợi. “Em cũng chưa biết nữa, tạm thời vẫn đang mông lung lắm.”

“Thế là chú cứ ở trên Hà Nội thôi à?”

“Vâng, chắc phải thế. Anh bảo về quê lấy đâu ra việc.”

“Ừ, nghe cũng gay go nhỉ? Chú học năm mấy rồi?”

“Em học lên kỹ sư nên năm sau mới lấy bằng anh ạ.”

“Cũng tốn phết ấy nhể?” Tuấn hỏi khẽ như thể đây là chuyện hết sức tế nhị.

“Tốn chứ anh,” Thịnh đáp bằng giọng khẽ y chang, “nhưng cái gì cần chi thì vẫn phải chi thôi.”

“Ờ, thế là ngon quá rồi.”

“Dạ.”

Cả hai cùng im lặng một lát.

“Này, chỗ anh em với nhau thì tao kể, mày nghe nhưng chớ có để bụng nhé,” Tuấn nói. “Tao chẳng bịp mày làm gì, bạn bè tao cũng đổ xô đi học đại học tuốt. Toàn học mấy trường làng nhàng, lấy xong bằng thì vẫn về quê xin việc như công nhân bình thường. Đến lúc đấy thì những người không học đại học đã có hai, ba năm kinh nghiệm rồi, hoặc đi nước ngoài thì có khi đã huề vốn và tích cóp được một khoản kha khá, rồi sau này về nước, có ít vốn trong tay, đến đấy làm gì mà chẳng được. Có kinh tế thì làm gì cũng dễ em ạ! Đấy, anh nói thế mày nghĩ thử xem có đúng không?”

Thịnh ậm ừ giây lát rồi trả lời, giọng khô khốc:

“Có lẽ thế, nhưng dân nhà quê không người chống lưng thì học tập là con đường ngắn nhất rồi.”

“Tốt nhất là cứ đi nghĩa vụ! Trông mày dáng dấp thế này có khi học xong người ta vẫn bốc đi đấy. Vào đấy rồi quân đội họ rèn cho, bao ăn bao ở, ra quân cầm về hai chục triệu, lúc đấy thích làm gì thì làm. Như anh đây, trước cũng lông ba lông bông, mà nói thật nhé, giờ nhớ lại anh còn chẳng biết mình đã làm những gì… Nhưng bây giờ thì tỉnh ngộ rồi! Ở quê thế mà lại nhàn, trưa về ăn cơm với gia đình, đánh một giấc rồi chiều lại đến cơ quan, tối thích thì cà phê cà pháo, còn không thì thể thao. Bọn trẻ như mày thì ở quê là kêu chán, chỉ thích đâm đầu lên thành phố hít bụi mịn thôi, mà mấy ông bà nhà quê thì cứ tấm tắc con tôi học trên Hà Nội, nào có biết được bao nhiêu đồng gửi lên thì mấy ông con đem đi nướng hết.”

“Về quê giờ chỉ có chết đói.”

“Mày cứ nói lằng nhằng. Chết là chết thế nào! Anh mày còn đang sống sờ sờ ra đây.”

“Nhưng anh… thôi, kệ đi!”

Đôi bạn cùng đoán biết được câu nói kia qua ánh mắt nhau. Bầu không khí nãy giờ thân mật, thoáng chốc trở nên gượng gạo, bí bách thế nào ấy. Chẳng còn gì để nói nữa, cả hai mỗi người nhìn về một hướng, theo đuổi những dòng suy nghĩ riêng biệt. Tuấn nghĩ gì? Anh ta chẳng nghĩ gì cả, anh ta đã tập được cái thói trò chuyện vô thưởng vô phạt như đọc thuộc lòng, chẳng cần ngẫm ngợi về chúng quá nhiều. Còn những phản biện trong đầu Thịnh cứ sôi lên sùng sục, có cảm tưởng nếu không được thoát ra khởi vòm miệng, khỏi lỗ mũi, lỗ tai thì nó sẽ bật tung cái chỏm đầu anh mất, và vừa hổ thẹn vì tỏ ra đuối lý, vừa giận dỗi vì mếch lòng, anh chủ động đứng dậy cáo lui, bịa ra một cái cớ mà tự anh cũng thấy là ngu si hết mức: đi mua cho mẹ ít đồ. Anh cố ghìm hơi thở của mình.

Tuấn nài anh vào ngồi cùng mình trong văn phòng thêm một chốc, và vì cả nể, anh liền vào theo. Bấm điện thoại và trò chuyện bâng quơ được chừng ba mươi phút, tóm ngay lấy lúc ông chỉ huy trưởng trở về, Thịnh chào anh bạn viên chức một cách qua quýt rồi một mình về thẳng, bước nhanh như thể sợ có người theo chân mình.

Bước ra ngoài, anh cảm tưởng như mình vừa bị dìm xuống nước và nay đã ngoi được lên. Một cánh đồng trơ trọi trải dài, hay một sa mạc mêng mang cũng không thể tẻ nhạt hơn cái cục đá ngồi cạnh anh ban nãy. Nghe một gã ít học rao giảng sự đời, anh cảm tưởng như bị tra tấn. Giờ đây còn lại một mình, anh thủng thẳng tản bước, khí trời thoáng đãng giúp anh tư duy rành mạch, suy nghĩ trong anh thấu suốt hơn; anh cuộn tròn tờ giấy trên tay như một cái ống nhòm, và anh nghĩ:

“Chậc, thằng cha ấy đụt thật! Thế mà cũng gọi là tương lai của nước nhà. Đúng làm một cái đầu đúc khuôn. Nhưng nó nói cũng có ý đúng. Không thể phủ nhận. Có không ít người học đại học ra rồi vẫn phải cày cục xin việc, rằng bốn năm giảng đường chỉ là sự trì hoãn cuộc chiến với đời, chứ chẳng phải khâu chuẩn bị hay gì sất.”

Nhưng Thịnh còn trẻ, bầu máu nóng luôn sôi sục, và cho mình là người có thiên tư, anh tự tin nghĩ rằng những trường hợp bất trắc ấy sẽ trừ anh ra. Là người dễ kích động nhưng cũng dễ nguôi khuây, anh sẵn lòng miễn thứ cho sự thiển cận của Tuấn, nhưng anh cũng vừa khoái trá vừa cay đắng nghĩ rằng tuổi đời chẳng khiến con người ta thêm sáng suốt được bao. Suy cho cùng, Tuấn chỉ là một anh viên chức tốt số, may mắn được người nhà cất nhắc vô một chức vụ nhàn tản, ở đó, cuộc đời y sẽ trôi qua nhàn tản y thế, và cái thân hình phổng phao của gà dần dà sẽ trở thành một con ngỗng căng dù, no nê vì những bữa rượu chè và mãn nguyện với cái chức nghiệp hèn mọn của gã. Y hẳn sẽ hạnh phúc lắm bởi y đâu nghĩ con người ta cần sống và chiêm nghiệm về cuộc sống. Y không bao giờ phải dừng lại để ngẫm nghĩ xem mình sẽ đi đâu, làm gì, vì con thuyền đời y đã được cấp sẵn cho một hải trình. Dẫu sau này y có leo lên tới chức chủ tịch thì anh vẫn nhìn y không hơn một thằng cha hãnh tiến. Một con người dù tầm thường nhất cũng chưa bao giờ làm ta hết ngạc nhiên, cái anh Tuấn ngày nào còn áo quần xộc xệch, bản mặt cù lần, thân hình quá khổ vắt vẻo trên chiếc xe cà tàng, thế mà giờ đã sơ mi cà vạt tươm tất, đầy đủ lệ bộ, chĩnh chện trên chiếc ghế bọc da, từ gương mặt cho đến thần thái đều tỏ rõ ta đây là người quan trọng, là cán bộ đàng hoàng đấy nhé!

Uỷ ban nằm trên một con dốc nơi xưa kia là mỏm đồi, con đường trải dài xuống đường cái, hai bên những con trâu, cái nghé mình mẩy bê bết bùn lầy, đóng vảy như sáp, đám ruồi nhặng vo ve quanh cái đuôi phất phơ như nhành lau của chúng. Chúng chậm rãi nhai cỏ, liếc đôi mắt đen nhánh nhìn khách qua đường; nhìn chúng, có lẽ đôi khi người chỉ ước được sống một cách vô tư, nhàn hạ như thế… Phải rồi, Thịnh nghĩ, ý chí tự do là thứ tách biệt con người văn minh với đám súc vật. Và anh ủ ê với ý nghĩ rằng nhiều người sống chẳng hơn đám súc vật là bao… Con trâu nó ngủ, nó nhẩn nha nhai cỏ, nó nhúng mình trong bùn, trông nó thong dong, vì chỉ cần cái bụng nó no, cái thân nó ấm, là nó mãn nguyện, thở phì phò. Đến tối người ta nhốt nó vào chuồng, ban ngày thả ra, ngày nào nó cũng làm ngần ấy thứ việc. Còn con người, con người đâu chỉ sống vì tiền, vì danh vọng, hay vì những bữa ăn ngon… mà phải phát triển, phải đi lên, phải trau dồi. Ấy mà suy cho cùng, nhiều con người được cho là học thức, tiến bộ, quan trọng, cũng đâu khác nào một tốp thợ thủ công, với những đầu việc được giao sẵn, những thao tác lặp đi lặp lại, những vấn đề cũng lặp đi lặp lại y thế, những buổi họp quẩn quanh mãi một đề tài, như thể một chu trình tuần hoàn. Những người này, họ thông thuộc công vụ tới mức bàn tay và trí não thoăn thoắt vào việc như một con nhện giăng tơ, nhưng nghĩ mà xem, trước khi giăng tơ, con nhện có nghĩ rằng nó phải giăng tơ ra sao không, hay việc ngày nào cũng giăng tơ có khiến đời sống nó ý vị hơn, có khiến nó trở thành một con nhện tốt hơn, hay nó chỉ miệt mài giăng tơ bởi vì số phận đã đặt định rằng nó phải giăng tơ, cho tới ngày chết? Những anh cạo giấy như Tuấn, bạn anh, ngày ngày thắng bộ lết tới văn phòng chỉ để đóng dấu, loạt xoạt những giấy má hồ sơ, đón tiếp bà con nông dân với cái điệu bộ phách lối, hách dịch, như thể họ đang ban phát một ân huệ, – họ chẳng lễ độ hơn trước những bà già hèn mọn và ra vẻ trịch thượng trước đám sinh viên vô danh tiểu tốt như anh đây.

Thịnh đi ngang qua ngõ chợ nhớp nhúa những rơm rạ sình lầy, mùi tanh tưởi nồng nặc, tiếng họp chợ, tiếng rao bán, tiếng còi xe rú rít cơ hồ làm anh kinh hoảng. Những bà già nhà quê túm tụm lại với nhau mà buôn chuyện, những ông bảo vệ ngồi vắt vẻo trước toà hội sở, vừa phì phèo điếu thuốc mắt vừa dán vào điện thoại. Tất cả toát lên một vẻ gì đó thật tầm thường, ngu độn, vô nghĩa. Trong anh trào dâng một nhu cầu bức thiết ngay lập tức được cuốn gói khỏi nơi đây, mãi mãi. Chắc chắn phải như thế. Anh có yêu gia đình mình không? Hẳn là có đấy, nhưng sống gần họ anh cũng chẳng chịu nổi. Ở cái xó xỉnh này, cái tỉnh nhỏ đìu hiu này, chưa kể là những phố thị chật chội những tưởng chứa chấp toàn những con người trí thức, thì còn biết bao kẻ như Tuấn, là đồng đội của y, một binh đoàn rặt những thành phần nông cạn, ù lì, thích ăn no ngủ kỹ, thích cuộc đời êm ấm, ngay ngắn như tấm khăn trải bàn, bên trên dọn bày những sơn hào hải vị của mâm cỗ cuộc đời, mà mâm nào cũng giống mâm nào, nhưng chẳng mấy ai phàn nàn, còn giả sử thiếu đi một món dù là nhỏ nhặt nhất, rằng mâm cỗ bàn họ không được đủ đầy như chúng bạn, thì họ liền kêu toáng lên.

Ngày lại ngày, cuộc sống tỉnh lẻ trôi qua tù đọng và nhàm tẻ, nó giam hãm những khát vọng cao thượng, nó kiềm toả mọi năng lực, nó trù dập mọi thiên tư. Con người nơi đây không có những hoài bão cao cả: đam mê của phần đông là ních cho thật đầy tiền, thây kệ công việc đó có khiến họ tự hào hay không, -ngay đến bố mẹ anh, những con người đứng đắn, đàng hoàng, còn không thoát ra khỏi nếp nghĩ đó; vậy thì những người dân đen ít học còn biết làm sao? Họ buộc phải bằng lòng với một cuộc đời ảm đạm, quẩn quanh, vô nghĩa, chỉ biết vớt vát tình trạng ngồi không bằng những lời đàm tiếu, đơm đặt, bằng thị phi, bằng giành giật đấu đá. Kể cũng lạ, khi thi thoảng vẫn có những người trí thức ở trên Hà Nội mò về đây những mong làm nên cơ đồ. Những tưởng nhịp sống thủ đô trôi qua vồn vã, tấp nập, ắt phải đào luyện cho con người cái ý chí mãnh liệt được chung lưng đấu cật với đời; ấy thế không những họ không xê dịch, không nuôi những tham vọng cao cả mà thành ra chây ì, biếng nhác từ thuở thanh niên. Ngó quanh một lượt chỉ là những con người trí tuệ tầm trung, tư tưởng an phận, ngại sống xa nhà, và về mặt trí tuệ thì đáng chú ý ở một điểm là không có gì đáng chú ý cả. Và không chừng họ sẽ ở đó cho đến mạt kiếp, mà cuộc đời họ sẽ lặp lại y chang cuộc đời cha mẹ họ như một điệp khúc, – ôi những tâm hồn muốn cất cánh bay cao, những vòm miệng trẻ trung muốn cất tiếng ca reo vui với đời nhưng hiềm nỗi chỉ thuộc mỗi vài điệu, thành thử cứ phải ngân đi ngân lại đến cùn lưỡi…