Thành Long

Toni Morrison vốn nổi tiếng với các tác phẩm theo khuynh hướng nữ quyền của người da màu, khắc họa những thách thức của việc lớn lên dưới thân phận một người phụ nữ da đen trong nền văn hóa do đàn ông da trắng thống trị (Yêu dấu và Mắt nào xanh nhất là hai ví dụ điển hình). Vì thế, thành công vang dội của Bài ca Solomon, một tác phẩm xoay quanh nhân vật chính là nam giới da đen, là một màn đổi gió khá ngoạn mục.

Khi được hỏi tại sao lại chọn một nhân vật nam làm trung tâm cho Bài ca Solomon, Morrison trả lời: “Vì tôi nghĩ anh ta có nhiều điều phải học hỏi hơn là một người phụ nữ.” Bà cũng thú nhận rằng mình đã cố ý “thử cảm nhận những điều vốn không hấp dẫn tôi nhưng tôi nghĩ lại hấp dẫn đàn ông, như cảm giác chiến thắng, cảm giác đá vào ai đó, hay lao vào một cuộc đối đầu; cái cảm giác phấn khích khi họ gặp nguy hiểm.” Lấy cảm hứng từ nhiều câu chuyện, thần thoại và truyền thuyết, tác phẩm tập trung vào hai tích truyện chính: truyện dân gian của người Yoruba về những người châu Phi biết bay và sách Song of Solomon, cuốn sách thứ 22 trong Cựu Ước.

Nhân vật chính của chúng ta là Macon “Milkman” Dead III, biệt danh Hàng Sữa. Cuốn tiểu thuyết mở đầu và kết thúc với cảnh bay lượn, luân phiên giữa thực tại và quá khứ, giữa miền Bắc và miền Nam, trong khi Hàng Sữa, ban đầu vốn là một chàng trai da đen ngoài ba mươi với lối sống lông bông, ích kỷ, ưa hưởng lạc, dần khám phá ra cội nguồn cùng bản sắc của mình, hay nói cách khác, Hàng Sữa đã trưởng thành. Và thông qua đó, như Toni Morrison ngụ ý, Hàng Sữa đã học được cách bay.

Hàng Sữa sinh ra trong một gia đình da đen giàu có tại miền Bắc nước Mỹ nhưng lại nghèo đến thảm hại về mặt tinh thần. Cha anh là một người sùng bái vật chất, lạnh lùng và tàn nhẫn; mẹ anh sống mòn mỏi trong sự ghẻ lạnh (ông đã phớt lờ nhu cầu tình dục của bà hàng thập kỷ, và thực chất Hàng Sữa chui được ra ngoài là nhờ mẹ anh “bẫy” cha anh). Và cứ thế, Hàng Sữa lớn lên như một kẻ ích kỷ, lạc lối, một đứa em út được nuông chiều, một gã công tử bột ba mươi tuổi vẫn chưa cai sữa về mặt tinh thần, hoặc một người tuy còn trẻ nhưng đã “chết” (Câu nói “I’m already Dead!” được nhại lại rất nhiều) về mặt tâm hồn.

Cốt truyện thực sự bắt đầu khi Milkman quyết định đi tìm kho báu – một túi vàng được cho là gia sản thất lạc của bà cô Pilate – đây có lẽ là nhân vật ấn tượng nhất cuốn sách, nhưng ta sẽ bàn về bà ấy sau. Cuộc hành trình đưa Hàng Sữa ngược về miền Nam nông thôn, quê gốc của gia đình anh. Trớ trêu thay, Hàng Sữa không tìm thấy vàng. Thay vào đó, anh tìm thấy lịch sử đau thương nhưng hào hùng của tổ tiên mình, những bài hát đồng dao của đám trẻ con chứa đựng kiến giải về dòng họ, và huyền thoại về Solomon, một người nô lệ da đen đã cất cánh bay về Phi Châu, bỏ mặc vợ con của mình.

Solomon đã bay đi mất, Solomon đã đi thật rồi

Solomon băng qua bầu trời, Solomon về lại quê nhà.

Chuyến đi tìm vàng biến thành hành trình tìm lại bản ngã, hành trình lần về cội nguồn và hành trình trưởng thành về mặt nhận thức. Thực tại và quá khứ hoà nhập vào nhau, tất cả trải ra trước Hàng Sữa là một lịch sử về dòng họ mình. Thật sự là đến đoạn Hàng Sữa giải được bài vè, mình có cảm tưởng như đang đọc truyện trinh thám của Agatha Christie vậy (Mười người da đen nhỏ). Từ một kẻ ích kỷ, hưởng lạc, không cá tính, không biết mình phải làm gì trong đời, một chàng trai sống cuộc đời quá an toàn – một con côn trùng nằm trong kén, Hàng Sữa đã phá được lớp bọc để vỗ cánh bay vào thinh không…

Bây giờ là về nhân vật gánh cả cuốn sách: bà cô Pilate. Pilate là em gái ruột của cha Hàng Sữa. Hai anh em từng xảy ra hiềm khích và dù cách nhau vài dãy phố, đôi bên đã đoạn tuyệt từ lâu. Bà sinh ra không có rốn, sống nghèo khổ nhưng tự tại, mang theo cái tên của mình trong một chiếc hộp bằng đồng đeo ở tai – ngụ ý cho việc dù đi đâu về đâu, bà vẫn luôn giữ liên hệ với gốc rễ của mình. Pilate đại diện cho cội nguồn, cho tình yêu thương bao dung và những giá trị truyền thống mà những người da đen hiện đại như cha của Hàng Sữa đã đánh mất. Dù cơm không lành canh không ngọt với ông anh, Pilate rất quý mến đứa cháu Hàng Sữa và trong phần lớn cuốn sách, bà đóng vai trò người định hướng, kim chỉ nam trong hành trình trưởng thành của anh.

Mình phải thú nhận đây không phải một cuốn sách dễ đọc. Dù câu từ chẳng có gì trúc trắc, cách hành văn cũng rất nhịp nhàng, sẽ hơi chật vật nếu các bạn lao vào đọc cuốn này mà trong đầu không có chút trang bị gì về bối cảnh, chủ đề chung, và mình khuyên các bạn nên đọc trước vài nét về cốt truyện. Phi tuyến tính mà, nếu không nắm rõ thì dễ nản lắm.

Và mình cũng nói trước rằng có thể sau khi đọc xong bạn cũng chưa hiểu gì ngay đâu. Sách rất nhiều chi tiết ẩn dụ, từ tên nhân vật, phục sức (tỉ dụ như cái vòng đeo tai của bà cô Pilate), hay đến cả cái biệt danh Hàng Sữa cũng là ẩn dụ nốt. Một cuốn sách không hợp để chill, nhưng rất phù hợp nếu bạn thích giải đố, và sẽ là cuốn sách cần đọc ít nhất hai lần.